Nabycie udziałów z masy upadłości wspólnika – aspekty prawne i praktyczne

Streszczenie. Nabycie udziałów w spółce z o.o. od syndyka masy upadłości wspólnika stanowi specyficzną formę transakcji M&A, łączącą elementy prawa upadłościowego, prawa spółek handlowych i praktyki transakcyjnej. Artykuł analizuje kluczowe zagadnienia prawne związane z tego rodzaju transakcją: pozycję syndyka jako kontrahenta, skuteczność umownych ograniczeń zbywalności udziałów wobec masy upadłości oraz tryby sprzedaży.

I. Wprowadzenie

Ogłoszenie upadłości wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością prowadzi do włączenia przysługujących mu udziałów do masy upadłości z mocy art. 61 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe (dalej: PrUp). Od dnia ogłoszenia upadłości wspólnik traci prawo zarządu i rozporządzania tymi udziałami (art. 75 ust. 1 PrUp), a wszelkie jego czynności prawne dotyczące udziałów wchodzących do masy są nieważne z mocy art. 77 ust. 1 PrUp. Kompetencje w zakresie zbywania udziałów przejmuje syndyk, działający jako organ postępowania upadłościowego w celu zaspokojenia wierzycieli.

II. Pozycja prawna syndyka jako zbywcy udziałów

Syndyk działa w postępowaniu upadłościowym nie jako zastępca upadłego ani jego pełnomocnik, lecz jako organ postępowania powołany przez sąd do zarządzania i sprzedaży majątku upadłego w celu zaspokojenia wierzycieli.

Specyfika ta ma istotne konsekwencje dla struktury transakcji nabycia udziałów:

Ograniczone oświadczenia i zapewnienia

Syndyk nie dysponuje wiedzą o stanie spółki porównywalną z wiedzą wspólnika. W konsekwencji zakres zapewnień (representations & warranties) jaki jest gotów złożyć, będzie z reguły wąski — ograniczony do kwestii formalnych (tytuł prawny do udziałów, ich nieobciążenie). Szerokie zapewnienia dotyczące sytuacji finansowej, operacyjnej czy prawnej targetu nie są możliwe.

Brak standardowych indemnity

Syndyk co do zasady nie podejmuje zobowiązań do naprawienia szkody wynikającej z naruszenia zapewnień. Odpowiada on wyłącznie z masy upadłości, a cel postępowania — zaspokojenie wierzycieli — wyklucza obciążanie jej dodatkowymi zobowiązaniami odszkodowawczymi na rzecz nabywcy.

Wymóg zgody sędziego-komisarza

Zbycie udziałów przez syndyka wymaga zgody sędziego-komisarza lub rady wierzycieli, którzy oceniają warunki transakcji z perspektywy interesu wierzycieli.

Ograniczone możliwości negocjacyjne

Syndyk jest związany celem postępowania upadłościowego jakim jest maksymalne zaspokojenie wierzycieli. W konsekwencji nie może swobodnie kształtować warunków transakcji w sposób sprzeczny z tym celem, nawet jeśli obie strony byłyby skłonne do kompromisu.

III. Ograniczenia z umowy spółki – czy obowiązują syndyka?

Jednym z kluczowych pytań praktycznych przy transakcji nabycia udziałów z masy upadłości jest skuteczność umownych ograniczeń zbywalności udziałów — prawa pierwokupu, prawa pierwszeństwa, wymogu uzyskania zgody spółki lub zgromadzenia wspólników na zbycie — wobec syndyka. Zagadnienie to jest przedmiotem sporu w doktrynie.

Z samego faktu objęcia udziałów masą upadłości nie wynika jednak, że syndyk zostaje zwolniony z wszelkich ograniczeń umownych co do obrotu udziałami – przepisy PrUp mają charakter szczególny głównie co do sposobu i skutków zbycia, natomiast co do zasady respektują reżim prawa materialnego, o ile nie stoi to w sprzeczności z celem postępowania upadłościowego (maksymalizacja zaspokojenia wierzycieli).

Z tego w doktrynie wyprowadza się wniosek, że:

prawo pierwokupu/pierwszeństwa oraz
wymóg uzyskania zgody zgromadzenia wspólników lub zarządu na zbycie udziałów,

co do zasady wiążą także syndyka, ponieważ sam syndyk, w zakresie prawa materialnego, wstępuje w sytuację prawną upadłego wspólnika.

Jednocześnie skutki sprzedaży egzekucyjnej polegają na tym, że nabywca nabywa przedmiot sprzedaży wolny od obciążeń rzeczowych i określonych praw osobistych/roszczeń, natomiast regulacja nie wymienia umownych praw pierwokupu/wymogu zgody jako praw wygasających z mocy prawa.

W literaturze prezentowany jest pogląd, że te prawa – jako element stosunku obligacyjnego między wspólnikami a spółką – nie wygasają automatycznie w wyniku sprzedaży egzekucyjnej, lecz powinny zostać uwzględnione w konstrukcji trybu sprzedaży.

Czy syndyk może pominąć te ograniczenia?

Syndyk nie jest związany jednym trybem sprzedaży. Prawo upadłościowe daje mu i sądowi wybór — mogą wybrać przetarg, aukcję lub sprzedaż z wolnej ręki, także w przypadku udziałów w spółce. Liczy się przede wszystkim to, żeby wierzyciele zostali zaspokojeni w jak najwyższym stopniu, a koszty nie pochłonęły zysku ze sprzedaży.

Doktryna wskazuje, że nie jest dopuszczalne takie ukształtowanie trybu sprzedaży, które prowadziłoby do trwałego pokrzywdzenia wierzycieli na rzecz utrzymania struktury właścicielskiej spółki – podstawową wartością postępowania upadłościowego jest zaspokojenie wierzycieli w jak najwyższym stopniu, a nie ochrona dotychczasowego układu wspólników.

Na tym tle formułowany jest pogląd, że w skrajnych przypadkach zbyt restrykcyjne lub nadużywane klauzule pierwokupu/pierwszeństwa mogą być pominięte przy sprzedaży udziałów z masy. Art. 84 PrUp daje podstawę do pominięcia postanowień umownych (w tym klauzul ograniczających zbywalność), jeżeli obiektywnie uniemożliwiają lub istotnie utrudniają osiągnięcie celu postępowania upadłościowego.

IV. Tryby sprzedaży

Syndyk może zbyć udziały wchodzące do masy upadłości w jednym z następujących trybów:

przetarg;
aukcja;
sprzedaż z wolnej ręki.

Niezależnie od wybranego trybu, sprzedaż dokonywana w postępowaniu upadłościowym ma skutki sprzedaży egzekucyjnej (art. 313 ust. 1 PrUp). Nabycie ze skutkami sprzedaży egzekucyjnej ma charakter nabycia pierwotnego — nabywca uzyskuje prawo do składnika majątkowego wolne od obciążeń, które ciążyły na nim przed sprzedażą. Jest to istotna przewaga nad nabyciem udziałów w trybie zwykłej transakcji cywilnoprawnej (share deal), gdzie nabywca co do zasady nabywa udziały w stanie prawnym, w jakim się znajdują — wraz ze wszystkimi obciążeniami, ograniczeniami i roszczeniami osób trzecich.

Należy jednak zastrzec, że zakres zastosowania art. 313 PrUp do udziałów w spółce z o.o. — a w szczególności pytanie, czy skutek ten obejmuje również wygaśnięcie umownych ograniczeń zbywalności — nie jest jednoznaczny i podlega dyskusjom doktrynalnym, o których mowa w części III powyżej.

V. Konkluzje

Nabycie udziałów z masy upadłości wspólnika stanowi specyficzną formę transakcji M&A, łączącą elementy prawa upadłościowego i prawa spółek handlowych. Kluczowe wnioski dla praktyki transakcyjnej można ująć następująco – dokumentacja transakcyjna wymaga istotnego dostosowania do specyfiki kontrahenta, gdyż syndyk nie złoży standardowych zapewnień (R&W) oraz skuteczność umownych ograniczeń zbywalności udziałów wobec masy upadłości pozostaje sporna.

Autor: Karolina Kalinowska